خانواده کپور ماهیان
خانواده کپور ماهیان
خانواده کپور ماهیان (Cyprinidae)
از رده ماهیان استخوانی (osteichthyses)
زیر رده (Actinoptrygi)
راسته cyprini formes
زیر راسته cyprinidei می‌باشند.
80% از ماهیان پرورشی تولید شده در جهان را کپورماهیان و تیلاپیا تشکیل می‌دهد. کپورماهیان بزرگترین خانواده آب شیرین هستند و در ناحیه مصبی و آب‌های لب شور نیز دیده می‌شوند. از لحاظ پراکنش طبیعی، این تیره بجز در آمریکای جنوبی، ماداگاسکار و استرالیا به حد وفور در همه جا منتشر گردیده‌اند. در این تیره 200 جنس و 1600 گونه وجود دارد و در تکثیر و پرورش آبزیان نقش مهمی بازی می‌کنند از لحاظ پرورش جزء ماهیان گرمابی بوده‌اند و در مناطق نیمه گرم و گرمسیر که دارای حرارتی بین 15-20 الی 35-40 درجه سانتی‌گراد باشد پرورش می‌یابند تنها در دریای خزر 20 گونه از خانواده کپور ماهیان وجود دارد مانند ماهی سفید، ماهی کلمه، ماش ماهی، سیم و... که مهمترین آن گونه کپور معمولی (Cyprinus carpio) است که بومی دریای خزر و وحشی می‌باشد و کارهای علمی بسیاری جهت اصلاح نژاد این ماهی برای مقاوم نمودن آن در برابر بیماریها، سرما و پرگوشت شدن آن صورت گرفته است، بطوری که حتی بر روی کاهش استخوان آن از طریق بهگزینی در موسسه ماکس بلانک آلمان کار شده است. (1966, Meske, 1963, Sengbusch) و نژادهای مختلفی از آن بوجود آمده است که کپور فلس‌دار، آینه‌ای، کپور خطی و کپور چرمی یا برهنه و کپورهای دارای بدنی کشیده یا برآمده مانند کپورگانیس یا کپور فرانک از آن جمله‌اند. بدن اکثر آنها از فلسهای سیکلوئیدی پوشیده شده سر آنها عریان بوده اکثرشان سیبلک دارند که معمولاً بیش از 2 جفت نمی‌باشد. کیل عاری از فلس دارند. دارای کیسه شنای دوبخشی‌اند. فاقد معده و دندان عادی بوده و دارای دندان حلقی‌اند. یکی از راه‌های شناسایی آنان شمارش دندانهای حلقی است. پیش‌بینی شده است که تا 150 سال نیز عمر می‌کنند. فصل صید آنها در دریای خزر از 20 مهر تا 15 فروردین است و بر حسب گونه، فراوانی صید آنها متفاوت است بطور مثال آبان و آذر صید ماهی سفید، اردیبهشت و خرداد ماهی کولی و در بهمن و اسفند ماهی کلمه فراوان‌تر است.
کپورماهیان پرورشی
بر اساس اطلاعات جمع‌آوری شده توسط فن لی در 5 قرن قبل از میلاد ماهی کپور معمولی قدیمی‌ترین ماهی پرورشی بوده است که انواع پرورشی آنها را به دو دسته کپورماهیان هندی (Indian Major carp) و کپورماهیان چینی (Chinese carp) تقسیم می‌کنند. کپور ماهیان هندی شامل گونه‌های ذیل می‌باشند:
الف) کاتلا با نام علمی (Catla catla) که از پلانکتونها و نخاله‌های گیاهی موجود در سطح آب تغذیه می‌نماید.
ب) روهو با نام علمی (Labeo rohita) که از مواد گیاهی موجود میان آب تغذیه می‌کند.
ج) مریگال با نام علمی (Cirrhlna mrigala) که در مجاورت کف آب تغذیه می‌کند.
د) کالباسو با نام علمی (Labeo calbasu)، این گونه‌ها نسبت به گونه‌های چینی که در کشور ما یافت می‌شود رشد کندتری دارند گونه‌های چینی عبارتند از:
الف) کپور علفخوار یا آمور سفید با نام علمی Ctenopharyngodon idella
ب) کپور نقره‌ای یا فیتوفاگ با نام علمی Hypophthalmichthys molitrix
ج) کپور سرگنده با نام علمی Hypophtalmichthys nobilis
د) کپور سیاه Black carp با نام علمی Mylopharyngodon piceus که از نرم تنان تغذیه می‌کند.
هـ) کپور لای خوار یا لجنی mud carp با نام علمی Cirrhina molitorella که از مواد پوسیده و رسوبات آلی موجود در گل و لای تغذیه می‌نماید.
در پرورش کپور ماهیان از دو روش تک کشتی ((Monoculture و روش کشت توام Poly) (culture استفاده می‌شود. برای افزایش تولید علاوه بر ترکیبی از گونه‌های کپور، ماهیانی چون خانواده کفال ماهیان و همچنین اردک ماهیان در روش کشت توام استفاده می‌شود. مبدا پیدایش این ماهی را حوزه دریای سیاه و خزر می‌دانند که از آسیای مرکزی به کشور چین رفته است و سپس به آسیای جنوب شرقی برده شده است بطوریکه ابتدا در ژاپن بصورت تک کشتی پرورش می‌یافته است و در سال 1949 ماهی آمور و کپورنقره‌ای و سرکنده به شوروی سابق معرفی گردید. بررسی هائیکه به منظور پیش رس کردن آنها از طریق تزریق هورمون در شرایط مصنوعی در دهه 1960 تا 1970 با موفقیت انجام شد باعث انتقال این گونه‌ها به کشورهای اروپایی و آمریکایی و کشت توام آنان گردید تا اینکه در تابستان 1345 برای نخستین بار ماهی علفخوار توسط شرکت سهامی شیلات از کشور شوروی سابق خریداری و برای کنترل گیاهان آبزی تالاب انزلی وارد گردید و مولدین گونه‌های دیگری چون کپور نقره‌ای و سرگنده در سال 1351 از کشور رومانی توسط شرکت سهامی دامپروری و پرورش ماهی سفیدرود وارد گردید و در هفت هشت سال گذشته نیز مولدین جدید کپور نقره‌ای و کپور سیاه نیز توسط شیلات از کشور چین خریداری شده است که در مرکز تکثیر و پرورش شهید انصاری رشت نگهداری می‌گردد. اما لازم به ذکر است که در ایران اولین بار تکثیر و پرورش خانواده کپورماهیان با تکثیر ماهی سفید در سال 1340 آغاز شده است. نیاز سالانه کشور ما ایران به پروتئین گوشت ماهی در حال حاضر حداقل 650 هزارتن است و گوشت ماهی با دارابودن 15 تا 24 درصد پروتئین و 1 تا 22 درصد چربی، 66 تا 84 درصد آب و 2 تا 8 درصد موادمعدنی و مقدار کمی مواد قندی برتری قابل ملاحظه نسبت به گوشت قرمز دارد و با هضم پذیری بین 89 تا 96 درصد در مقابل هضم پذیری گوشت گاو و جوجه (مرغ) بین 87 تا 90 درصد و وجود ویتامین‌های گوناگون امروزه طرفداران بسیاری دارد به طوری که گونه کپورمعمولی (Common Carp) به عنوان اصلی‌ترین گونه خانواده کپور ماهیان با دارا بودن 5000 تا 7000 واحد بین‌المللی ویتامین A که هر واحد آن معادل 3/0 میکروگرم است و 32% فلوئور در مقایسه با گونه‌های مطرح دارای ارزش غذایی معادل جدول 2-1 است ضمن اینکه باید بدانیم در هنگام مهاجرت و تخمریزی از میزان چربی و پروتئین ماهی کاسته می‌شود برای مثال ماهی آزاد در طول مهاجرت و تخم‌ریزی حدود 92 درصد از چربی 72 درصد از پروتئین و 62 درصد از خاکستر بدن خود را از دست می‌دهد.
گونه‌های مختلف خانواده کپور ماهیان به دلیل استفاده از حلقه‌های اول زنجیره غذایی موجود در آب، استعداد رشد سریع، سازگاری وسیع، گوشت لذیذ، نیاز به حداقل امکانات و سرمایه‌گذاری در امر پرورش و عامه‌پسندی آن جایگاه ویژه‌ای در اقلام غذایی و تغذیه مردم دارند. ضمن اینکه گونه‌های کپور نقره‌ای و آمور علاقه‌مندان بیشتری از کپور معمولی دارد و کپور برکه‌ای یا کاراس با وجود دارابودن تیغ زیاد بدلیل خوشمزه بودن طالبان بسیاری داشته و این ماهی در اروپا هزاران تن به مصرف می‌رسد. در کشت توام به طور متوسط 5/3 تن در هکتار تولید وجود دارد که حداکثر تا 7 تن در هکتار زیر متداول است. البته به طور آزمایشی با هوادهی و غذای دستی به 15 تن نیز رسیده‌ایم ضمن اینکه در اخبار سال 1363 گزارشی مبنی بر تولیدی معادل 25 تن در یک استخر یک هکتاری به عمق 6 متر با غذای طبیعی در طی دو زمستان در منطقه دریان آذربایجان شرقی وجود دارد اما در فیلیپین و سایر کشورها در استخرهای پرورش آب راکد تا 36 تن و در آبهای جاری سرشار از موادغذایی تا 80 تن بر هکتار کپور ماهیان در هکتار تولید داشته‌اند. زمان برداشت در پاییز حوالی آبان ماه است که با صید ماهیان استخوانی دریای خزر هم زمان است.
کپورماهیان پرورشی در ایران
الف- کپور معمولی (Common carp) این ماهی بعنوان یکی از اصلی‌ترین ماهیان پرورشی دنیا شناخته شده است و بطور گسترده‌ای در اروپا و آسیا و خاور دور پرورش داده می‌شود و نوع بومی وحشی آن با نام سازان در آبهای جنوبی دریای خزر مشاهده می‌شود نوع پرورشی آن در سراسر کشور پرورش می‌یابد. در واقع کپور معمولی به دو نوع پشت بلند و کشیده تقسیم می‌شود که در واقع با نسبت ارتفاع بدن به طول استاندارد آنهاست (H:I) بطوری که در کپورهای پشت بلند این نسبت برابر 05/2 :1 تا 60/2 :1 و در کپورهای پشت کشیده برابر 6/2 :1 تا 0/3 :1 است که هر چه این نسبت بیشتر باشد ماهیان کپور به اشکال وحشی خود نزدیک‌تر می‌باشند. کپور دارای بدنی کشیده و از طرفین فشرده می‌باشد به ندرت به طول 100 سانتیمتر و وزن 25-30 کیلوگرم می‌رسد و به 40 سال سن می‌رسد دمای یک تا 40 درجه را تحمل می‌کند. در آبهای گرم و با سرعت کم با بستر شنی یا لجنی پوشیده شده از گیاهان آبزی زندگی می‌کند اما آب قلیایی و درجه حرارت بین 1 تا 2 درجه فعالیت کپور را کم می‌کند.
از آبزیان بسیار ریز نقاط ساحلی و بستر آب مانند کرمها، لارو حشرات و نرمتنان کوچک تغذیه می‌کند در استخرها غذای خود را از میان گیاهان و جانوران کفزی استخر می‌یابند. زمان تخم ریزی آن از اردیبهشت تا تیرماه در درجه حرارت 2/18 درجه سانتیگراد است که در مدت یک هفته در چند مرحله صورت می‌گیرد و قطر تخم 6/1-1 میلی‌متر است و انکوباسیون آنها با جریان آب 2 تا 3 لیتر در ثانیه در 5-3 روز طول می‌کشد. میزان درجه حرارت و غذا در رشد کپور موثر است و 20 درجه سانتیگراد بهترین دما برای رشد است.
ب) کپور علفخوار یا آمور (grass carp) به این ماهی به اشتباه در بازار، ماهی سفید پرورشی می‌گویند. دارای بدنی کشیده و پهن با باله‌های کوتاه و قوی است که شبیه ماهی سفید می‌باشد اما بدنش از فلس‌های درشت که به زرد روشن می‌گراید پوشیده شده است دارای دندانهای حلقی 2 ردیفی است با طول 7-6 میلی‌متر به تغذیه فعال می‌رسد و در زمان 7 تا 13 سانتیمتری با تغذیه 30% زئوپلانکتون رشد خوبی دارد. ضریب غذایی آن 1 به 30 است و غذای اصلی آن را علوفه و گیاهان آبزی تشکیل می‌دهد و جهت کنترل گیاهان به محیط‌های آبی معرفی می‌گردد. بطوری که به اندازه 40% وزن بدن خود در شبانه روز تغذیه می‌کند. مرز شروع و امساک تغذیه بین 10 تا 12 درجه سانتیگراد است و به 50 کیلوگرم می‌رسد بطور متوسط 500 هزار و 7 ساله آن 816 هزارتخم می‌دهد. در زادگاه خود رودخانه آمور که رودخانه‌ای گل‌آلود با بستر سنگریزه‌ای است تخم ریزی در دمای 23-21 درجه بطور دسته جمعی صورت می‌گیرد. دوره انکوباسیون 5/1 روز می‌باشد. بچه ماهیان ابتدا از جلبکها سپس از گیاهان آبزی و لاروهای شیرونومیده، بی مهرگان و سخت پوشان تغذیه می‌کنند و به راحتی میزبان انگلهای داخلی و پارازیت‌های خارجی می‌شود و گوشت آن علاقه‌مندان زیادی دارد.
ج) کپور سرگنده (Big head) مبدا پیدایش این ماهی در رودخانه‌های جنوب و مرکز چین (یانگ‌تسه، کونگسی، کونگتانگ) است شکم این ماهی گرد بوده و دارای سر بزرگ می‌باشد با اینکه از ارزش غذایی خوبی برخوردار است اما سر بزرگ آن از مشتاقان آن می‌کاهد رنگ آن کمی تیره‌تر از کپور نقره‌ای است چشم‌ها پائین‌تر از محور طولی بدن قرار دارد و دندانش حلقی یک ردیفی است و در سطح ساینده آن فاقد شیار است.
تغذیه بصورتی است که ابتدا از پلانکتون‌ها، سخت پوستان و کلادوسرهایی چون chydorus sphaericus ، Daphnia sp ، Bosmina sp ، Alona sp ، sida crystallina ، Eurycerus Lamellatus و کوپه پودها تغذیه کرده بطوری که در مرحله انگشت قدی سیکلوپس‌ها و روتیفرها نقش مهمی در رشدشان دارند و لاروهای کفزی از خانواده شیرونومیده همچون chaoborus ، Ephemridae، sialis را مورد تغذیه قرار می‌دهند. کرم‌های توبی فکس و نرم تنان کوچکی چون Limnaea auricularia و valvata و غیره به همراه سوسک‌های آبزی corixa غذاهای دیگر آنرا تشکیل می‌دهند.
تیغه یا کیل زیر شکم تنها پس از پایه باله شکمی مشهود است سرپوش آبششی بطور مشهودی از پایه باله سینه‌ای جلوتر رفته است متوسط باروری آن 500 هزارتخم است و در صورت فراوانی غذا رشد آن بسیار زیاد است. ماهی زئوپلانکتون خوار است، دمای مناسب آب 25-22 درجه سانتیگراد است قطر تخم 1/1-1 میلیمتر و دوره انکوباسیون 5/1-1 روز طول می‌کشد در 8-7 میلیمتری به تغذیه فعال رسیده و وزن خود را تا 50 کیلوگرم می‌رساند.
د) کپور نقره‌ای (silver carp) با نامهای فیتوفاک، تولستولوبیک و نام تجاری ماهی آزاد پرورشی که به اشتباه در بازار متداول است خوانده می‌شود. سر این ماهی گرد و پهن و دارای فلس‌های ریز می‌باشد. دارای تیغه‌های آبششی طویل می‌باشد که در 5/1 سانتی‌متری از الگ تغذیه می‌کنند. البته در ابتدا از فیتو و زئوپلانکتونها تغذیه می‌کند ولی بعداً به فیتوپلانکتونها روی می‌آورند. دارای دهان زیرین و بدنی کشیده و نقره‌ای است. درکشور ما تا 14 کیلو مشاهده شده اما دندان حلقی 4 ردیفی دارد و سطح ساینده آن شیاردار است. دارای کیل کامل می‌باشد و وزن آن تا 20 کیلوگرم می‌رسد تا 17 درصد وزن خود تغذیه می‌کند. در آب ساکن عمل تخم‌ریزی انجام می‌گیرد. متوسط تخم‌ها بین 467 تا 542 هزارتخم می‌باشد در درجه حرارت 23-21 تخم ریزی می‌کند. تخمها 1-7/0 میلی‌متر قطر دارند و انکوباسیون آنها 5/1 روز طول می‌کشد. 50 تا 85% کشت توام را این ماهی تشکیل می‌دهد. داشتن کیل کامل، سرکوچک و نرسیدن انتهای باله سینه‌ای به باله شکمی آنرا از کپور سرکنده متمایز می‌سازد. این ماهی گوشتی لذیذ، چرب و استخوانی دارد و بهترین ماهی پرورشی در نزد عموم می‌باشد.
هـ- ماهی برکه‌ای یا کاراس به نام علمی Carassius carassius این ماهی شبیه کپور معمولی است منتهی سیبلک ندارد. دارای دندان حلقی یک ردیفی است. باله دمی آن شکاف دارد. 25-15 سانتیمتر طول دارد. حداکثر طول آن به 45 سانتیمتر می‌رسد. وزن آن به یک الی 2 کیلوگرم می‌رسد ماهی آبهای راکد است و انواع مختلفی چون کاراس طلایی و سیمگون وجود دارد. مردابها و آبگیرهای پوسیده از خزه برای این ماهی بسیار مناسب است.
در دسته‌های بزرگ در آبهای با رسوبات بالا و لجنی زندگی می‌کند ماهی بسیار سازگار و مقاومی است و تا مدتها خارج از آب زنده می‌مانند. در درجه حرارت کمتر از 14 درجه سانتیگراد تخم‌ریزی نمی‌کند. در رودخانه آمور محل زندگی این ماهی 4-3 بار در سال تخم ریزی صورت می‌گیرد. بطور متوسط 254 هزارتخم می‌ریزد. از موجودات ریز بنتوزی و بقایای گیاهی و حشرات تغذیه می‌کند. در زمستان داخل لجن‌ها فرو می‌رود. بطور ناخواسته درصد بالایی از ماهیان استخرهای پرورش گرمابی را تشکیل می‌دهد اما جز گونه‌های اصلی نیست و رغیب غذایی ماهی کپور معمولی محسوب می‌شود. در ماههای اردیبهشت تا تیر در درجه حرارت 20-19 تخم ریزی می‌کند. تخم‌ها به گیاهان می‌چسبد و 7-3 روز طول می‌کشد تا تخم‌ها به لارو تبدیل شوند با ماهی کپور دورگه‌ای نامناسب می‌دهد که گوشت و رشد خوبی ندارد و دارای یک جفت سیبلک کوتاه و نازک و لبهای نازک باله دمی با شکاف عمیق می‌باشد. اما گونه خالص آن از گوشت بسیار لذیذی در مقابل استخوانی فراوان برخوردار است. در مناطق گرم و خیلی گرم (مانند خوزستان) در عرض یکسال به 35 تا 25 سانتی‌متر و به وزن 2-1 کیلوگرم می‌رسند و در مناطق معتدل هر سه ماه یکبار تخم‌ریزی کرده و در عرض 6 ماه به 400 الی 500 گرم می‌رسد. قسمتی از آن در فصل بهار و مابقی در چاهکهای زیرآبی زمانی که دما به 7 درجه می‌رسد. در فصل پاییز و زمستان صید می‌شوند تعداد تخم کپور اروپایی و ایرانی از 300 تا 700 هزار دانه متغیر است اما به ازاء هر کیلو وزن بدن 100 هزارتخم می‌دهند. کم تفاوتی نسبت به کیفیت آب و غذا، پرزاد و ولدبودن و مقاومت این ماهی هنگام حمل و نقل به نقاط دور دست گوشت لذیذ و مغذی و... از مزایای این ماهی است که مورد توجه پرورش دهندگان است. تکثیر آن بصورت نیمه طبیعی انجام می‌شود. بطوری که از مولدین نر سه ساله و ماده 4 ساله برای تکثیر استفاده می‌شود. برای این منظور 25 الی 50 عدد ماهی مولد رسیده (به وزن 150 الی 250 کیلوگرم) را می‌توان در استخر به مساحت 1000 مترمربع معرفی کرد. مولدین بایستی بالای 3 تا 5 کیلوگرم وزن داشته باشند. یک کپور 7 کیلوگرمی می‌تواند 2/1 میلیون تخم در استخر طبیعی تولید کند که در شرایط طبیعی  آن یعنی 400 هزاربچه ماهی حاصل می‌شود که بر حسب شرایط آب و هوایی این هم‌آوری متفاوت است که در شرایط آب و هوای نامطلوب، انواع مختلف بیماریها و تهاجم دشمنان 70% آن باقی می‌ماند. بالنتیجه حدود 120 هزاربچه ماهی، زنده می‌ماند که 80% آن می‌تواند به استخرهای پرورشی معرفی شود. استخرها بایستی از گیاهان آبزی پوشیده باشند چون تخم‌های کپور بایستی به آن بچسبند تا تفریخ شوند. تنها برخی گیاهان برای این منظور مناسبند که عبارتند از:
چمن دم روباهی  Alopcusus pratensis ، شبدر سوئدی  Trifolium pretense، شبدر چمنی، جگن Carex comans ، سازو Juncus arabicus ، و غیره در غیر اینصورت می‌توان بطور مصنوعی از شاخه‌های کاج یا از حصیرهای ساخته شده استفاده نمود مانند سعفه‌های نخل بنام کاکابان (Kakaban) که در اندونزی مرسوم است.
بنابراین با توجه به موقعیت اقلیمی و مساعد کشور برای پرورش ماهیان گرمابی و ظرفیت‌های ایجاد شده با احداث سایت‌های پرورش این ماهیان، انتظار می‌رود با تلاش و همت مسئولین و متخصصین و آبزی پروران در جهت افزایش تولید و بهره‌وری در جهت برآوردن تقاضای جمعیت روبه رشد کشور گام‌های سریعی برداشته شود و در آینده نزدیک شاهد تحقق اهداف پیش‌بینی شده برنامه‌های توسعه کشور باشیم.
منبع : نشریه دانشگاه صنعتی اصفهان

 


نوشته شده در 23/09/1392 شنبه ساعت 12:54:13 توسط قاسم رشیدیان
ویرایش شده در 23/09/1392 شنبه ساعت 20:22:21 توسط مهندس احمد یزدانی


بازگشت به صفحه پرورش ماهیان گرمابی


امتیاز شما به این مطلب

در کادر زیر نظر خود را درج نمایید




 refresh
کد امنیتی را وارد نمایید