دستورالعمل فنی کاشت گندم آبی
دستورالعمل فنی کاشت گندم آبی

دستورالعمل فنی کاشت گندم آبی

عملیات آماده سازی بستر بذر
خاک‌ورزی عمیق با زیرشکن
به منظور شکستن لایه های متراکم در زیر عمق شخم و افزایش میزان نفوذ پذیری آب در خاک و تهویه مناسب، زیرشکن زنی با استفاده از زیرشکن های سه شاخه ای با فاصله 50 سانتی متر و یا دو شاخه ای با فاصله 80 سانتی متر، یک ماه قبل از انجام خاک ورزی اولیه در عمق بین 50-30 سانتی متری خاک با استفاده از تراکتورهای پر قدرت و یا تراکتورهای 6 سیلندر در اراضی گندم آبی و یا اراضی با بارندگی سالیانه بیش از 400 میلی متر مفید واقع می شود و می توان زیرشکنی را در رطوبت خاک بین 20-15درصد  یعنی همان رطوبت در مرحله شخم انجام داد.
در مناطقی مانند آق قلا، بندر ترکمن، گنبد فقط در صورت داشتن منابع آبی کافی برای آبیاری می توانند اقدام به زدن  زیرشکن نمایند و در اراضی که خاک آنها کمی شور است اگر آب آبیاری می تواند آبشوئی را در خاک انجام داده و از عمق خاک توسط زهکش های نزدیک به هم و کم عمق خارج گردد زیرشکن زنی مفید بوده و در غیر این صورت برای این منطقه توصیه نمی گردد.
شخم با گاوآهن برگرداندار
خارج کردن خاک از حالت پیوستگی و سست کردن منطقه نفوذ ریشه و انجام خاک ورزی به منظور نرم کردن لایه سطحی خاک و آماده سازی بستر بذر بوسیله انجام عملیات شخم با گاوآهن برگردان دار صورت می گیرد. با خرد کردن بقایای گیاهی کشت قبلی بوسیله ساقه خردکن ها و برگردان کردن و مدفون ساختن این بقایا در خاک، مواد آلی در خاک پوسیده شده و به خاک باز می گردد. این عملیات در رطوبت خاک حدود 20-15درصد (اصطلاحاً گاورو بودن زمین) بهترین شرایط را برای شخم ایجاد می کند بطوریکه لایه خاک در حین برگردان شدن از هم گسسته می شود. شخم تابستانه در اراضی آیش در کنترل علف های هرز موثر بوده و در مدیریت زراعی یک محصول نقش مهمی دارد. برای انجام عملیات شخم مطلوب،تنظیمات درست و تراز بودن گاوآهن باعث یکنواختی عمق شخم می گردد. لازم به ذکر است در اراضی دیم و خشک استفاده از گاوآهن برگرداندار برای خاک ورزی توصیه نمی شود.
شخم با گاو آهن قلمی
حفظ بقایای گیاهی به مقدار کم در سطح خاک برای پایداری خاک ورزی به همراه خراش دادن لایه سطحی خاک برای خارج ساختن خاک از حالت پیوستگی به وسیله گاوآهن قلمی امکان پذیر است. خاک ورزی های سطحی به وسیله گاوآهن قلمی باعث تسریع در خشک شدن لایه سطحی گردیده و در نتیجه تغییر رطوبت یکنواخت تری را در سطح خاک ایجاد کرده و زمان لازم برای عملیات دیسک و خردکردن کلوخه ها را کاهش می دهد. از طرف دیگر بستر خاک نرم تری را در سطح خاک ایجاد می نمایدکه باعث استقرار بهتر بذر و تسریع در جوانه زنی می گردد. این شرایط در اراضی آبی مخصوصاً در هنگام بارندگی های پیاپی پاییزه که زمان عملیات شخم بعد از برداشت سویا و پنبه را بسیار محدود می سازد، بیشتر مشهود است.
دیسک
برای خرد کردن و نرم کردن لایه شخم و آماده سازی بستر بذر و همچنین مخلوط کردن کودهای شیمیایی با خاک از دیسک استفاده می شود کلوخه های خاک در رطوبت 18% بهتر از هم جدا شده و تعداد دفعات عملیات دیسک را کاهش می دهد. استفاده از پره های کنگره ای در ردیف جلوی دیسک در خرد کردن خاک تاثیر بیشتری دارد. در اراضی دیم کم باران برای حفظ رطوبت خاک می توان به جای شخم از دیسک برای عملیات خاک ورزی استفاده کرد.
 
کاشت با خطی کار
برای کاشت غلات در اراضی آبی و به منظور آبیاری در مراحل مختلف رشد استفاده از خطی کارهای فاروئر دار منضم به میله های پوشش دهنده بذر بهترین نتیجه را می دهد. این خطی کارها ضمن کاشت 4 ردیف بذر بر روی پشته ، شیاری را بین هر 4 ردیف ایجاد کرده و آب مورد نیاز گیاه از طریق آبیاری در این شیارها تأمین می شود. در اراضی غیر مسطح و ناهموار آبی، کاشت گندم به وسیله خطی کارهای معمولی صورت گرفته و در اراضی دیم، بر ضرورت کاشت با خطی کار عمیق کار تأکید می گردد. بدین منظور قبل از اقدام به کاشت باید خطی کارها طبق میزان بذر توصیه شده کالیبره شده و از دقت ریزش بذر و سالم بودن قطعات آن اطمینان حاصل نمود و در طی کاشت به طور متناوب ریزش بذر از شیار بازکن ها را بازدید و گرفتگی احتمالی لوله های سقوط و شیار بازکن ها را برطرف نمود.
 
 
 
کاشت با کمبینات
ترکیب ادوات خاک ورزی و کاشت برای تسریع در آماده سازی زمین و استقرار بذر در خاک به صورت ادوات ترکیبی یکی از وسایلی است که محدودیت زمان کشت در استان را کاهش داده ودستگاه هایی مانند کمبینات ها مخصوصاً در اراضی وسیع دشت و زمین های بزرگ می تواند در جلوگیری از کاشت تأخیری گندم تأثیر مهمی داشته باشد. استفاده از سیکوتیلر در جلوی کارنده، ضمن بهم زدن خاک و خردکردن کلوخ ها،بستر یکنواختی را آماده کرده و شیار بازکن های خطی کار، بذر را در خاک قرار می دهد. بنابراین در زمان کمتری، اراضی منطقه به زیر کشت می روند البته در خاکهای بسیار مرطوب، نفوذ تیغه های دوار عمودی در خاک و بیرون آوردن گل و کلوخه های مرطوب، باعث عدم آماده سازی مطلوب بستر بذر گردیده و عمق کاشت را غیر یکنواخت می کند که در این چنین شرایط توصیه نمی شود.
دستورالعمل آماده سازی بستر بذر و کاشت گندم در مناطق مرطوب :
كشت محصولات آبي پس از گندم در تابستان و تامين رطوبت بوسيله آبياري هاي مكرر و طي شدن  دوره رشد گياه باعث مي گردد كه عمليات برداشت محصولاتي مثل سويا ‏، پنبه و … در آبان ماه انجام پذيرد .اين زمان مصادف با بارندگي هاي پاييزه و كاهش دما بوده كه فرصت كافي براي تبخير رطوبت سطحي حاصل از بارندگي و يا رطوبت لايه برگردان شده خاك توسط شخم فراهم نمي شود .بقاياي گياهي نيز به حفظ رطوبت كمك كرده بنابر اين براي عمليات خاك ورزي ثانويه و تهيه بستر بذر گندم وياکلزارطوبت خاك بالا مي باشد.در چنين شرايطي عمليات ديسك به تعداد چند مرتبه باعث فشرده شدن لايه زير سطحي گرديده و خاك رويي نيز با كلوخهاي بزرگ و مرطوب همراه مي شود.بعد از اين حالت اگر در روزهاي بعد براي خرد كردن بيشتر كلوخها ديسك زده شود به علت خشك شدن سريع كلوخها و تشكيل كلو خهاي سفت و متراكم و گذشتن اين كلوخها از بين پره هاي ديسك  امكان تهيه بستر نرم و مناسب براي بذر فراهم نمي شود .
از طرف دیگربالا بودن سطح ایستابی در اراضی کشاورزی با توجه به اختلاف کم سطح نسبت به دریا و عدم زهکشی در بین مزارع و نداشتن زهکش های بزرگ برای خروج آب اضافی از مشکلات اصلی این مناطق است که باید رطوبت داخل سطح مزارع و خاک به هر ترتیب ممکن خارج شود تا شرایط مناسب برای هرگونه عملیات در داخل خاک بوجود آید ، عدم تمایل زارعین برای آماده سازی بستر بذر در چندروز به جای یک روز و کوچک بودن قطعات را نیز می توان بعنوان مشکلات بعدی نام برد. لذا پیشنهاد می گردد.
در اولویت اول نسبت به ایجاد زهکش های اصلی و فرعی بین مزارع و پمپاژ نمودن آب خروجی از زهکش ها و انتقال آب اضافی اقدام نمود زیرا وجود اراضی شالیزار باعث انتقال و افزایش رطوبت در اراضی گندم و آب ماندگی در این قطعات گردیده و بالا بودن سطح ایستابی نیز در تجمع آب در لایه های بالائی خاک موثر است بنابراین خروج آب اضافی از خاک ضرورت اولیه است.
درصورت اصلاح تناوب زراعی و بکارگیری آیش و استفاده از زیرشکن  در تابستان با انجام عملیات زیرشکنی در جهت شیب و خروج آب به زهکش های عمود بر جهت زیرشکن و یا تبخیر آب از لایه های عمقی ، کاهش رطوبت تا حدی ممکن می‌شود.
روش خاکورزی مرسوم منطقه تغییر و روش ذیل به همراه مدیریت صحیح کنترل آفات و بیماریها مورد آزمایش قرار گیرد.
برای انجام شخم و خاک ورزی اولیه از گاوآهن های قلمی یا چیزل بجای گاوآهن برگرداندار استفاده شودو بعد از شخم ، سطح خاک به مدت دو روز دراین شرایط باقی بماند.تهویه و تبخیر رطوبت از بین شکاف های ایجاد شده در سطح خاک باعث کاهش رطوبت گردیده و خاک شرایط مساعد تری را برای عملیات خاک ورزی ثانویه پیدا می کند.بعد از دو روز درصورتیکه هنوز رطوبت خاک زیاد باشد  فقط یک بار دیسک استفاده نموده و از تردد اضافی ادوات برروی سطح مزرعه خودداری گردد و در روز بعد عملیات آماده سازی بستر بذر با دیسک و کودپاش انجام و با استفاده از خطی کار اقدام به کشت گردد.
آگاهی از اطلاعات هواشناسی بوسیله رسانه ها و یا سایت های مربوطه و اطلاع یافتن از زمان بارندگی در استان در جهت انجام بموقع و مناسب عملیات خاک ورزی و کاشت کمک شایانی می کند.بنابراین با تصمیم گیری درست برای زمان اجرای عملیات و متحمل شدن زحمت نقل و انتقال ادوات در طی چندروز بجای یک روز ، سبب ایجاد بستری مطلوب برای بذر گردیده و احتمال افزایش درصد سبز گیاه بیشتر می گردد.
برای مناطق مرطوب که رطوبت خاک بالا است از خطی کارهای با شيار بازكن هاي دو بشقابي كه انتهاي لوله سقوط آن از وسط بشقاب بالاتر بوده استفاده گردد كه هم احتمال گرفتگي شيار بازكن به حداقل برسد و هم بشقاب ها ضمن برش بقاياي گياهي و كلوخه ها شيار مطلوبي را براي قرار گيري بذر در خاك ايجاد نمايد و بعد از شيار بازكن، پوشاننده‌اي و یا چرخ‌های فشار سنگین بتواند بذر را در خاك فشار داده و تماس كافي بذر با خاك را براي جوانه زني سريعتر فراهم نمايد و در صورت استفاده از خطی کارهای متداول، نصب ماله در انتهای خطی کار برای پوشش و تماس بهتر بذر با خاک، ضروریست.
 تغذیه گندم:
گر چه عوامل متعددی در تولید کشاورزی دخیل می باشند اما از حاصلخیزی خاک به عنوان یک فاکتور کلیدی و مهم در برقراری امنیت غذایی و کشاورزی پایدار نام برده می شود که مهمترین عامل در حاصلخیزی خاک، افزایش حاصلخیزی از طریق افزایش کودهای شیمیایی و آلی به خاک می باشد.
بذر گندم پس از آنکه در خاک مناسب کاشته شد و جوانه تولید نمود برای آنکه زندگی خود را با رشد و نمو کامل ادامه داده و محصول خوب و کافی بدهد لازم است شرایط تغذیه ای آن کاملاً مناسب باشد. هرگاه عناصر و مواد غذایی موجود در خاک جوابگوی احتیاجات گیاه نباشد گندم رشدخود را بخوبی انجام نداده و علائم کمبود هر یک از مواد در اندامهای مختلف آن ظاهر می گردد. با بزرگ شدن و رشد بیشتر گیاه کمبود بیشتر نمایان شده و بتدریج گیاه ضعیف و در نتیجه محصول کافی تولید نمی گردد. البته فزونی ماده غذایی نیز در نهایت منجر به مسمومیت و یا کاهش عملکرد می شود. بنابراین زمانی می‌توان محصول خوب و کافی تولید نمود که شرایط زیست و تغذیه گیاه متعادل و سالم باشد.
تعیین عناصر غذایی مورد نیاز گندم :
کمبود عناصر غذایی تقریباً در اکثر مزارع متداول است. میزان کمبود در گیاهان و مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. تکنیکهای تشخیص عدم توازن تغذیه ای شامل روشهای تعیین کمبود عناصر غذایی، سمیت یا عدم موازنه آنها در سیستم خاک ـ گیاه می باشد. با استفاده از سه روش می توان کمبود عناصر غذایی را در گندم مشخص کرد که شامل روش آزمون خاک، تجزیه گیاه و علائم قابل رویت می باشد.
واژه آزمون خاک که عموماً در علوم کشاورزی استفاده می شود به مفهوم تجزیه و تحلیل شیمیایی خاک است. براساس این تعریف، هدف اولیه آن ارائه مبنایی برای توصیه کودی است. با توجه به نتیجه آزمایش مقدار هر عنصر غذایی که باید اضافه شود معین می گردد.
نمونه برداری صحیح از خاک کاری بسیار مهم و حساس بوده که تعیین کننده درجه دقت و صحت نتایج بدست آمده خواهد بود. از آنجاییکه وزن یک هکتار خاک به عمق 25 سانتیمتر بیش از سه میلیون کیلوگرم است نمونه برداشت شده از یک قطعه زمین بایستی بگونه ای باشد تا بتوان آن را نماینده کامل خاک آن مزرعه دانست. بهترین زمان نمونه برداری از خاک در مورد گندم قبل از کشت آن می باشد.
ـ زمان، روش و میزان مصرف کودهای ازته:
پویایی و تحرک بالای ازت در خاک باعث شده که زمان مصرف آن برای موفقیت در تولید دانه و پروتئین از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد.
در خاکهایی که دارای بافت سبک هستند بهتر است یک چهارم ازت قبل از کاشت، یک چهارم در مرحله پنجه دهی، یک چهارم در مرحله تشکیل ساقه و یک چهارم در مرحله گلدهی مصرف گردد.
در شرایطی که کود ازته لازم است در چندین نوبت مصرف شود و همچنین در زمانی که مصرف کود با ماشین آلات بدلیل بلندی بوته های گندم در مزرعه امکان پذیر نباشد مصرف کود از طریق آب آبیاری و نیز محلول پاشی بسیار موثر خواهد بود.
در خاک‌هایی با هدایت الکتریکی Ece) ) بیشتر از 6 دسی زیمنس بر متر بهتر است از کود اوره استفاده شود. در خاک‌های غیر شور می توان از نیترات یا سولفات آمونیم نیز استفاده نمود. (با توجه به میزان ازت آنها) .
در مرحله قبل از کاشت مصرف اوره به نیترات آمونیم ترجیح داده می شود ولی در مرحله سرک مصرف نیترات آمونیم بر اوره ارجحیت دارد.
بطور کلی در صورت عدم دسترسی به نتیجه آزمون خاک می توان نسبت به مصرف 150 تا 200 کیلوگرم اوره در هکتار اقدام کرد.
ـ زمان، روش و میزان مصرف کودهای فسفره:
تمام کودهای فسفاته بایستی قبل از کاشت مصرف گردد، بدلیل تثبیت فسفر در خاک و عدم تحرک آن در مقایسه با کودهای ازته بهتر است با کود کار زیر و کنار بذر با فاصله 5 تا 10 سانتیمتر قرار گیرد. بعبارت دیگر مصرف کودهای فسفره به روش نواری نسبت به روش دستپاش از مزیت بیشتری برخوردار است. چنانچه این روش بدلیل عدم وجود تجهیزات کافی عملی نباشد می توان کود را با شخم در عمق مهمترین کودهای فسفره موجود عبارتند از : دی آمونیم فسفات، سوپر فسفات تریپل و سوپر فسفات ساده که جهت تبدیل آنها می توان از روابط زیر استفاده کرد :
مقدار کود دی آمونیم فسفات = مقدار کود سوپر فسفات تریپل
مقدار کود بر حسب سوپر فسفات ساده = 88/2 × مقدار کود سوپر فسفات تریپل
نظر باینکه فسفات آمونیم دارای 18 درصد ازت خالص است در صورتی که از این کود استفاده شود طبق فرمول زیر کود ازته تعدیل می شود.
توصیه نهایی مقدار کود اوره = (39/0 × مقدار کود دی آمونیم فسفات) ـ مقدار کود مورد نیاز
در صورت عدم وجود نتیجه آزمون خاک می توان نسبت به مصرف 75 تا 125 کیلوگرم کود فسفره اقدام نمود.
ـ زمان و روش و میزان مصرف کودهای پتاسه :
کودهای پتاسه معمولاً باید قبل از کشت مصرف و با شخم زیر خاک گردد در صورتیکه پتاسیم موجود در خاک برای رفع نیاز گیاه کافی نباشد و کودهای پتاسیمی نیز قبل از کاشت مصرف نشده باشد مصرف سرک کلرورپتاسیم در دو الی سه نوبت همزمان با مصرف سرک کودهای ازته در مراحل اولیه رشد گندم توصیه می شود.
برای محصول گندم مصرف سولفات پتاسیم یا کلرور پتاسیم در خاکهای غیر شور تفاوتی ندارد، ولی در خاکهای شور بهتر است از کود سولفات پتاسیم استفاده نمود.
در صورت در اختیار نبودن نتیجه آزمون خاک می توان نسبت به مصرف 50 تا 100 کیلوگرم کود پتاسه اقدام کرد.
ـ زمان و روش مصرف کودهای ریز مغذی :
گندم از جمله گیاهانی است که برای رشد به مواد غذایی مختلف و از جمله عناصر غذایی ریز مغذی نیاز دارد. کمبود این عناصر در خاک نه تنها موجب کاهش عملکرد گیاه می گردد بلکه از طریق کاهش غلظت این عناصر در مواد غذایی از جمله دانه گندم موجب کاهش جذب آنها بوسیله انسان و دام می شود که این امر سبب بروز بیماریهای مختلف و در نتیجه پایین آمدن سطح بهداشت و سلامت جامعه می شود. کمبود این عناصر در مناطق خشک و نیمه خشک و در خاکهای با واکنش قلیایی، خاکهای شنی و خاکهای فرسایش یافته و بخصوص در خاکهای آهکی شیوع بیشتری دارد. در خاکهایی که میزان عناصر ریز مغذی کمتر از حد بحرانی باشد مصرف این عناصر ضروری می باشد. در صورت کمبود هر یک از آنها می شود قبل از کشت به مصرف آن مبادرت نموده و یا آنکه با غلظت دو تا سه در هزار در مراحل پنجه دهی کامل، اوایل ساقه رفتن و حتی در مرحله گلدهی محلول پاشی شوند. همچنین می شود از کود میکروی کامل با غلظت سه در هزار با رعایت نکات فنی زیر در مراحل پنجه زنی، تولید ساقه (ظهور دومین گره) و ظهور خوشه (بعد از گلدهی) استفاده کرد.
ـ باید توجه نمود محلول پاشی صبح زود یا عصر هنگامیکه اشعه آفتاب مایل است انجام گیرد.
ـ به محلول کودی تهیه شده با غلظت سه در هزار، ماده سیتووت با غلظت 2/0 در هزار اضافه گردد. این کار باعث کاهش نیروی کشش سطحی آب شده در نتیجه قطرات آب حالت پخشیده بخود گرفته و سطح تماس برگ با ذرات کودی افزایش یافته و در نتیجه میزان جذب برگی بالا می رود.
ـ هنگام محلول پاشی سرعت وزش باد حداقل باشد و پس از عمل محلول پاشی با حداقل فاصله زمانی آبیاری انجام گیرد.
ـ حرارت محیط در هنگام محلول پاشی کمتر از 29 درجه سانتیگراد باشد.
ـ در اراضی شور از کودهای میکروی کامل بدون بور استفاده گردد.
در صورت استفاده از سایر کودهایی که دارای عناصر ریز مغذی بوده و دارای کیفیت مناسب باشند بایستی براساس دستورالعمل مربوط به آنها در زمان و غلظت مورد نظر استفاده شوند.
ـ کاربرد مواد آلی و گوگرد کشاورزی
با توجه به نقش مواد آلی در بهبود خصوصیات فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و تغذیه ای خاک باید سعی نمود نسبت به افزایش آن در خاک با کشت کود سبز و برگرداندن آنها به خاک، عدم سوزاندن و خارج کردن بقایای گیاهی از مزرعه، افزودن کودهای حیوانی و کودهای حاصل از ضایعات کشاورزی و زباله شهری اقدام نمود. باید توجه کرد که کودهای آلی و شیمیایی لازم و ملزوم یکدیگر بوده و هر دو نوع برای ایجاد شرایط مناسب جهت رشد گیاه مورد نیاز هستند. کودهای آلی تاثیر کودهای شیمیایی را در عمل مساعدتر نموده و در مقابل کودهای شیمیایی با ازدیاد عملکرد فرآورده های زراعی بقایای آنها را که در زمین تولید هوموس می کنند افزایش می دهد.
با مصرف کود آلی بخشی از مواد غذایی موجود در آن بخصوص ازت، فسفر و پتاسیم می تواند بلافاصله در اختیار گیاه قرار گیرد و بخشی از آن نیز در طول تجزیه آزاد و جذب گیاه می شود. علاوه بر عناصر یاد شده، مواد آلی از عناصر دیگر از جمله گوگرد، کلسیم، منیزیم، آهن، روی، مس و منگنز غنی بوده و در فرآیند تجزیه آزاد و به مصرف گیاه می رسد. با توجه به میزان کربن آلی خاکهای استان بایستی بطور میانگین قبل از کاشت گندم حدود 5 تن کود آلی پوسیده با خاک مخلوط نموده و توسط شخم زیر خاک کرد.
همچنین با توجه به نقش گوگرد در کاهش موضعی PH خاکهای آهکی، تامین سولفات مورد نیاز گیاهان، افزایش حلالیت پر مصرف و کم مصرف بویژه فسفر، آهن، روی و ... و همچنین نقش آن در اصلاح خاکهای شور و قلیا می شود نسبت به کاربرد آن به میزان 100 کیلوگرم در هکتار اقدام نمود. برای اینکه گوگرد کشاورزی موثر واقع شود بایستی همراه با مواد آلی بطور عمقی مخلوط و رطوبت نیز کافی باشد همچنین بایستی قبل از مصرف آن را با مایه تلقیح حاوی باکتری تیوباسیلوس (مورد تایید ارگانهای مربوطه) بطور صحیح مخلوط کرد.
به نژادی و به زراعی گندم و استفاده از بذور اصلاح شده
سطح زیرکشت گندم نان دراستان گلستان حدود 370000 می باشد که در نواحی پست سواحل دریای خزر، مناطق جلکه و دشت ، مناطق دامنه ای و مناطق کوهستانی گسترش دارد. هر یک از این مناطق به لحاظ ارتفاع از سطح دریا، درجه حرارت و رطوبت نسبی هوا، میزان بارندگی سالانه و میزان تبخیر از سطح خاک ، شرایط فیزیکوشیمیایی خاک متفاوت بوده و همواره سبب می گردد که تولید گندم با تنش های محیطی همچون خشکی، ماندابی، سرما ،  شوری و عارصه جوانه زنی روی سنبله در قبل از برداشت و همچنین تنش های حیاتی از جمله بیماریهای برگی مانند سفیدک پودری، زنگ زرد ، زنگ قهوه ای ، سپتوریوز برگ و بیماریهای سنبله مانند فوزاریوم سنبله و سپتوریوز سنبله مواجه باشد ،  در این راستا تحقیقات به نژادی و به زراعی به منظور اصلاح و تولید ارقام و لاینهای سازگار با شرایط متفاوت اکولوژیکی منطقه و ارائه خصوصیات زراعی به همراه دستورالعملهای  فنی کاشت ، داشت و برداشت آنها امری مستمر بوده که خوشبختانه نتایج تحقیقات به نژادی و به زراعی محققین غلات استان منجر به معرفی ارقام و لاینهای جدید با پتانسیل عملکرد بالا وتحمل نسبی نسبت به بیماریها گردیده است( جداول 1 و 2) . لذا  استفاده کشاورزان از بذور اصلاح شده ارقام و لاینهای جدید گندم نان و رعایت دقیق عملیات خاک ورزی به منظور تهیه بستر مناسب بذر و رعایت تاریخ مناسب کاشت و تراکم بذر مصرفی در هر منطقه به همراه اعمال عملیات داشت می تواند نقش به سزایی در افزایش عملکرد گندم در واحد سطح در هریک از مناطق مورد کشت گندم داشته باشد .
 
جدول1 - مشخصات زراعی ارقام و مرفولوژیکی لاینهای گندم نان توصیه شده برای کشت در مناطق آبی استان گلستان
نام رقم یا لاین
گنبد
N-87-20
مروارید
تیپ رشد
بهاره
بهاره
بهاره
محیط رویش
آبی
آبی
آبی
رنگ دانه
قرمز
زرد کهربایی
سفید
ارتفاع بوته (cm)
105-90
110-90
110-90
وزان هزار دانه (gr)
43-37
47-37
45-35
درصد پروتئین
13-12
5/12-12
5/12
خوابیدگی (ورس)
متحمل
متحمل
نیمه متحمل
جوانه زنی روی سنبله
متحمل
متحمل
نیمه متحمل
عملکرد دانه (T/ha)
7-5
8-5
7-5
تاریخ کاشت
آذرماه
اواسط آذرماه
اواسط آذرماه
میزان بذر مصرفی
150-130
160-140
155-130
زنگ زرد
نیمه مقاوم
مقاوم
مقاوم
زنگ قهوه ای
نیمه مقاوم
مقاوم
مقاوم
سفیدک پودری
مقاوم
مقاوم
مقاوم
فوزاریوم سنبله
نیمه حساس- نیمه مقاوم
نیمه حساس
مقاوم - نیمه مقاوم
سپتوریوز برگ
نیمه حساس
نیمه حساس
نیمه مقاوم
 
جدول2 - مشخصات زراعی و مرفولوژیکی ارقام و لاینهای اصلاح شده گندم نان برای کاشت در مناطق دیم استان گلستان
نام رقم یا لاین
کریم
کوهدشت
لاین   17
قابوس
تیپ رشد
بهاره
بهاره
بهاره
بهاره
محیط رویش
دیم
دیم
دیم
دیم
رنگ دانه
قرمز
سفید
زرد کهربایی
قرمز
ارتفاع بوته (cm)
105-95
104-92
95-88
105-92
وزان هزار دانه (gr)
42-36
42-36
36-33
40-36
درصد پروتئین
5/12-11
12-10
12-10
5/12-11
خوابیدگی (ورس)
متحمل
متحمل
متحمل
متحمل
جوانه زنی روی سنبله
مقاوم
نیمه حساس
مقاوم
مقاوم
عملکرد دانه (T/ha)
4-6
5/3-5
3-5/4
5/3-5/5
تاریخ کاشت
20 آبان تا 15 آذر
20 آبان تا 15 آذر
20 آبان تا 15 آذر
20 آبان تا 15 آذر
میزان بذر مصرفی
150-120
150-120
150-120
150-120
زنگ زرد
نیمه مقاوم
نیمه حساس
نیمه مقاوم
نیمه مقاوم
زنگ قهوه ای
حساس
نیمه مقاوم
نیمه مقاوم
نیمه مقاوم
سفیدک پودری
نیمه حساس
نیمه حساس
نیمه مقاوم
نیمه حساس
فوزاریوم سنبله
نیمه متحمل
نیمه متحمل
نیمه متحمل
نیمه متحمل
سپتوریوز برگ
نیمه حساس
نیمه حساس
نیمه حساس
نیمه حساس
 
مناطق مناسب کاشت ارقام گندم نان در اراضی آبی استان گلستان
لاین  (N-87-20) ، ارقام  گنبد ومروارید (81 ـ 81 ـ N )
در شرایط آبی مناطق مختلف استان گلستان شامل بندر کز، کردکوی، گرگان، علی آباد، آزادشهر، مینودشت، تنگراه و کلاله قابل کشت است. همچنین در شرایط آبی مناطق شمالی استان گلستان که از بارندگی و رطوبت نسبی کمتری در مرحله گرده افشانی و قبل از برداشت برخوردارند و نیز دارای آب آبیاری مطمئن هستند شامل : مناطق شمالی گنبد، کاکا، علی آباد، انبار الوم و آق قلا قابل کشت است.
 
مناطق مناسب کاشت ارقام گندم نان در اراضی دیم استان گلستان
رقم کوهدشت :
این رقم برای کشت در مناطق دیم کلاله و پیشکمر، گنبد، کاکا، آق قلا، انبار الوم و بندر ترکمن به دلیل تحمل به تنش خشکی توصیه می گردد. به دلیل حساسیت به تنش گرمای آخر فصل (دوره پر شدن دانه) از کشت این رقم در مناطقی که این تنش وجود دارد (اراضی دیم  حاشیه اترک).
لاین17
این رقم برای کشت در مناطق دیم کلاله و پیشکمر، گنبد، کاکا، آق قلا، انبار الوم و بندر ترکمن به دلیل تحمل به تنش خشکی توصیه می گردد. به دلیل اینکه  نسبت  به رقم کوهدشت زودتر به خوشه می رود به  تنش گرمای آخر فصل (دوره پر شدن دانه) مقاومتر است (Scape ) کشت این رقم در مناطقی که این تنش وجود دارد (اراضی دیم  حاشیه اترک) توصیه می شود.
رقم کریم:
این رقم برای کشت در مناطق دیم کلاله و پیشکمر، گنبد، کاکا، آق قلا، انبار الوم و بندر ترکمن به دلیل تحمل به تنش خشکی و گرما توصیه می گردد. به دلیل اینکه  این رقم نسبت به بیماری زنگ قهوه ای حساس و متحمل می باشد از کشت این رقم در اراضی دیم جنوبی استان به دلیل رطوبت بالا و دمای اپتیمم برای پاتوژن خود داری شود. این می تواند باعث اپیدمی بیماری شود.
رقم قابوس:
این رقم برای کشت در مناطق دیم کلاله و پیشکمر، گنبد، کاکا، آق قلا، انبار الوم و بندر ترکمن به دلیل تحمل به تنش خشکی و گرما توصیه می گردد. این رقم با توجه به داشتن خصوصیات  خوب زراعی می تواند تنوع ژنتیکی موجود در استان را تکمیل تر نماید.
میزان بذر مصرفی
در صورت تهیه بستر مناسب بذر و رعایت تاریخ کاشت (براساس وزن هزار دانه و تراکم 300 دانه در مترمربع) و استفاده از خطی کارها میزان بذر مصرفی در واحد سطح مطابق با مقادیر توصیه شده در جدول بالا می باشد. در صورت عدم تهیه بستر مناسب بذر و تأخیر در تاریخ کاشت به دلیل خشکی یا بارندگی های مستمر، میزان بذر مصرفی حداکثر تا 180 کیلوگرم در هکتار توصیه می گردد، ضمناً به ازای هر روز تاخیر در کاشت از آخر آذر ماه مقدار 700-500 گرم بذر، به میزان بذر توصیه شده در جدول به ازای هر هکتار اضافه می گردد.
تاریخ کاشت مناسب
تاریخ کاشت مناسب برای ارقام  مروارید، گنبد  و (N-87-20) اواسط آذر ماه و برای ارقام کریم،کوهدشت و لاین 17   و قاوس اوایل اذر ماه توصیه می شود.
عمق مناسب کاشت بذر در مناطق مرطوب و پر باران 4-3 سانتی متر و در مناطق خشک و دیم 6-4 سانتی متر می باشد.
توصیه های مرتبط با آفات گندم در خلال زمستان
1- گندم دیم اراضی شرق گرگان، نواحی کلاله و مینودشت و برخی از قسمت های گنبد و اراضی شمال علی آباد که سابقه آلودگی به آفت سوسک سیاه گندم را دارند در تمامی دوره حساس رشدی یک برگی تا انتهای پنجه زنی، بایستی مدنظر و بررسی قرار گرفته در صورت رسیدن به نرم 10-7 عدد لارو سن اول در واحد سطح ، سمپاشی با یکی از سموم توصیه شده طی دستورالعمل های قبلی.
2- اراضی گندم و جو دیم زود کاشت بیشتر از دیگر مزارع در معرض هجوم Shoot flies (مگس های جوانه) قرار می‌گیرند لذا ضروری است در چنین اراضی (زود کاشت) شبکه مراقبت و نیز ردیابی و پیش آگاهی آفات مزبور در سر لوحه دیگر امور قرار گرفته تا در صورت لزوم و آلودگی شدید (30-25 بوته نکروز) اقدام لازم صورت پذیرد. لازم به ذکر است تاکنون چنین نرم و حد نصابی از مجموعه آفات مزبور تحت عنوان مگس های جوانه گندم در استان مشاهده نشده است.
3- اراضی موجود در حواشی رودخانه ها، انهار، مجاور دریا و یا دریاچه که سطح زه آب در این گونه اراضی معمولاً بالا می‌باشد توسط آبدزدک خساراتی بصورت موضعی به محصول وارد می شود در چنین شرایطی سمپاشی با سم دیازینون محلول و نیز طعمه  مسموم بشرح مندرجه در دستورالعمل های ماضی اجتناب ناپذیر است.
4- مجموعه کرم های مفتولی ( Wire worms ) نیز در اراضی آلوده که شناسایی گردیده اند ارزیابی مجدد شده ضمن کادر اندازی و تخمین تعداد بوته های کل و نیز درصد بوته های آلوده، در صورت وجود حداقل 5% بوته های آلوده (بصورت میانگین) سمپاشی با سموم توصیه شده بصورت لکه ای و موضعی صورت پذیرد.
آبیاری گندم
گندم يكي از اساسي ترين گياهان براي تامين كالري و پروتئين مي باشد و به سه صورت ، ديم ، آبي و در مناطقي كه باران زمستانه دارند ( مشابه استان گلستان) بصورت آبياري تكميلي كاشته مي شود. دوره رشد گندم بهاره از 100 تا 130 روز، درحاليكه گندم زمستانه به 180 تا 250 روز براي رشد نياز دارد. مناسبترين درجه حرارت مورد نياز براي رشد و پنجه‌دهی در حدود 15 تا 20 درجه سانتي گراد است. اين گياه در انواع خاكها قابل كشت است اما بافت هاي متوسط ترجيح داده مي شود. كشت آن در خاكهاي توربي (   Peaty Soils ) كه داراي سديم ، منيزيم و آهن بالا باشد، توصيه نمي شود. مناسبترين PH  براي رشد گندم در حدود 6 تا 8 مي‌باشد. گندم به سطح ايستابي بالا نسبتاً مقاوم است ، براي خاكهاي لوم شني تا لوم سيلتي از 60 تا 80 سانتي متر و براي خاكهاي رسي 80 تا 100 سانتي متر قابل تحمل است. در صورتي كه سطح سفره آب زيرزميني در مدت كوتاهي تا عمق 25 سانتي متري برسد گياه گندم مي تواند بدون خسارت اين نوسان را تحمل كند. با بالا آمدن سطح سفره آب زير زميني به 50 سانتي متري از سطح خاك در مدت طولاني، عملكرد گندم از 20 تا 40 درصد كاهش مي‌يابد.
آبیاری قبل از کاشت
بطور کلی گندم دارای سه جزء اصلی است که عملکرد کل را تشکیل می دهند.
1- تعداد بوته در واحد سطح          2- تعداد دانه درسنبله           3- وزن دانه
برای افزایش عملکرد کل نیاز است تا هر کدام از سه جزء به نحو مطلوب مدیریت شوند.
بخش اول یعنی تعداد بوته در واحد سطح تحت تأثیر آبیاری قبل از کاشت و یا بلافاصله بعد از کاشت (میزان و توزیع یکنواخت) قرار گرفته و باعث افزایش عملکرد می شود.
تأمین رطوبت مطلوب گندم (توسط باران یا آبیاری) یکی از عوامل مؤثر در تعیین تعداد مناسب بوته در واحد سطح و حصول به عملکرد مطلوب است و به طور کلی نیاز است تا عمق حدود 100-80 سانتی متر خاک با آبیاری (یا باران) مرطوب شود خصوصاً در مناطق کم آب که ممکن است کشاورزان در دوره های بعدی به آب دسترسی نداشته باشند از اهمیت بیشتری برخوردار است.
بنابراین در مرحله اولیه (اولین آبیاری) از نظر زمانی در تمام مناطق منتخب طرح آرمانی ضروری است تا با تاریخ کاشت مناسب آن منطقه هماهنگ شود و مقدار آب مورد نیاز به تفکیک مناطق انتخاب شده به شرح زیر می باشد.
 
میزان آب مورد نیاز در زمان کاشت به تفکیک مناطق مختلف استان
شهرستان
گرگان
بندر گز
کردکوی
بندر ترکمن
آق قلا
علی آباد
گنبد
کلاله
مینودشت
آزادشهر
رامیان
مقدار آب M3/ha
800
600
700
1100
1000
جنوب 800 شمال 1000
1100
1100
800
800
800
 
توجه شود که مقادیر مورد نیاز یا به وسیله آبیاری (در صورت عدم بارندگی) یا بوسیله باران تأمین می شود. در صورت آبیاری، یکنواختی توزیع مقادیر ارائه شده نیز اهمیت خاصی دارد. به این مفهوم که باید دقت شود همه نقاط مزرعه یکسان آبیاری شود. برای برنامه ریزی آبیاری در مراحل بعدی لازم است به همراه کاشت یا پس از آن با شیار بازکن به فواصل 60 سانتی متر در مزرعه شیاریهای آبیاری به عمق تقریبی 20 سانتی متر و عرض 30 سانتی متر ایجاد شود بنابراین در این شیوه آبیاری داشتن شیب یکنواخت در مزرعه ضروری است. به عنوان یک راهنمایی کلی شیب های بالای 2% برای روش آبیاری سطحی توصیه نمی شود.
مراحل آبیاری گندم
از آنجا که واکنش گندم نسبت به آب در مراحل مختلف رشد یکسان نیست، برای برنامه ریزی مطلوب آبیاری ضروری است تا حساسیت مراحل فوق نسبت به آب شناسایی شود. بطور کلی عملکرد گندم دارای سه جزءاصلی به شرح زیر است :
1-                تعداد بوته در واحد سطح
2-                تعداد دانه در سنبله
3-                وزن دانه
بنابراین برای افزایش عملکرد نیاز است تا هر کدام از سه جزء فوق از نقطه نظر آبیاری در مراحل مختلف رشد به نحو مطلوب مدیریت شوند.
1- تعداد بوته در واحد سطح
عوامل موثر در حصول به تعداد مناسب بوته گندم در واحد سطح بطور کلی عبارتند از :
-                    آبیاری قبل از کاشت یا بلافاصله پس از کاشت ، تاریخ کاشت، عمق کاشت بذر، تراکم، درجه حرارت
از نقطه نظر آبیاری تامین رطوبت مطلوب برای گندم در زمان کاشت ( یا بلافاصله پس از کاشت)  یکی از عوامل کلیدی در تعیین تعداد مناسب بوته در واحد سطح و در نتیجه حصول به عملکرد مطلوب است. بطور کلی در این مرحله خصوصاً مناطقی که در مراحل بعدی با کمبود آب مواجه هستند نیاز است تا عمق حدود 80 تا 100 سانتی متری خاک با آبیاری ( یا باران) مرطوب شود.
2- تعداد دانه در سنبله
برای افزایش تعداد دانه در سنبله ضروری است تا :
2-1- تعداد سنبله و سنبلچه در سنبله افزایش یابد. برای رسیدن به این هدف در زمان پنجه‌دهی و ساقه رفتن زمانی که گیاه حدود 15 تا 20 سانتی متر ارتفاع دارد در صورتیکه باران نبارد، آبیاری ضروری است
2-2- از تشکیل گل های نازا جلوگیری شود.
برای رسیدن به این هدف باید در زمان سنبله رفتن آبیاری صورت گیرد(اواسط فروردین).
2-3- تلقیح گل ها دچار اختلال نشوند.
برای نیل به این هدف آبیاری در زمان گلدهی ( اواخر فروردین) ضروری است.
3- وزن دانه گندم
همانطور که در بخش های قبلی توضیح داده شد، وزن دانه نیز یکی از اجزای مهم عملکرد گندم محسوب می شود. برای جلوگیری از دانه های چروکیده و لاغر در اثر تنش آبی نیاز است تا گندم در مرحله شیری شدن( اواسط اردیبهشت) آبیاری شود.
خلاصه مراحل آبیاری گندم:
1-               قبل از کاشت یا بلافاصله پس از کاشت
خصوصاً در مناطقی که در مراحل بعدی رشد آب کافی در اختیار ندارند بسیار با اهمیت است.
2-                بعد از تکمیل پنجه دهی و شروع ساقه دهی ( اواسط اسفند)
3-               شروع گلدهی ( اواخر فروردین)
کمبود آب در این مرحله باعث کاهش تعداد سنبله، طول سنبله و تعداد دانه در سنبله میگردد. افت عملکرد در این مرحله بواسطه کمبود آب در مراحل دیگر رشد با تامین رطوبت خاک قابل جبران نیست.
4-               شروع پر شدن دانه(حدود اواسط اردیبهشت).
مقدار آب مورد نیاز گندم
با تشخیص زمان های آبیاری گندم که در قسمت‌های قبل شرح داده شد در این بخش به مقادیر کمَی آب مورد نیاز گندم در هر مرحله در شرایط استان گلستان پرداخته می‌شود. به منظور کاربردی نمودن مقادیر آب مورد نیاز، در جدول 1 خلاصه مقادیر آب مورد نیاز گندم به تفکیک مناطق مختلف و با احتساب باران موثر و راندمان آبیاری ارایه شده است.
جدول 1- مقادیر آب مورد نیاز ناخالص گندم ( متر مکعب در هکتار )  در نقاط مختلف استان گلستان
 شهرستان‌ها
دوره رشد گندم
آبان و آذر( زمان کاشت)
اسفند
فروردین
اردیبهشت
گرگان
800
800
900
1500
کردکوی
700
700
900
1500
بندرگز
700
700
900
1500
بندرترکمن
1100
1000
1300
1700
آق‌ قلا
1000
1000
1300
2100
علی‌آباد
800
800
1000
1500
گنبد
1100
900
1100
1500
کلاله
1100
900
1100
1500
مینودشت
800
800
900
1500
آزادشهر
800
800
900
1500
رامیان
800
800
900
1500
مراوه‌تپه
1200
1000
1600
2100
داشلی‌برون
1200
1000
1600
2100
 
در هنگام آبياري مزارع يكنواختي توزيع آب مقادير ارائه شده در جدول 1 نيز داراي اهميت خاصي است. بايد دقت شود تا نقاط مختلف مزرعه در حد امكان يكسان آبياري شوند و اين مستلزم انتخاب ابعاد مناسب با توجه به ميزان آب در اختيار و بافت خاك مي‌باشد. غير از مزارعي كه تحت آبياري باراني هستند، سعي شود در روش آبياري سطحي از روش نشتي ( جوي پشته‌اي) استفاده شود. براي كاربرد اين روش ضروري است تا به همراه كاشت يا پس از كاشت بذر با شيار باز كن به فواصل 60 سانتي‌متر در جهت شيب غالب مزرعه شيارهاي آبياري ايجاد شود. بطور طبيعي در اين شيوه آبياري، داشتن شيب يكنواخت در مزرعه   ( شيب مناسب در حدود 2 تا 10 در هزار) ضروري است و بهتر است طول شيار آبياري ( يا نوار در صورت استفاده از روش آبياري نواري) در مزرعه در حدود 100 تا 200 متر ( براي خاك‌هاي سبكتر طول كمتر و براي خاك‌هاي سنگین تر طول بيشتر) انتخاب شود. در مناطقي كه امكان بالا آمدن سفره آب زيرزميني تا عمق 60 سانتي‌متري
 ( خصوصاً  در خاك‌هاي سنگين) از سطح خاك وجود دارد، نياز است با زهكشي نسبت به پايين آوردن سطح آب تا حدود 100 سانتي‌متري اقدام شود.
الویت بندی آبیاری گندم تحت شرایط مختلف آب قابل دسترس
1-               امکان یک آبیاری وجود داشته باشد
هر گاه برای کشاورز تنها یک بارآبیاری مقدور باشد،آبیاری قبل از کشت یا بلافاصله پس از کشت در اولویت است. بایستی سعی شود زمان کاشت با ریزش های جوی هماهنگ شود تا فرصت آبیاری در مراحل بعدی رشد فراهم گردد. مقدار آب مورد نیاز از جدول 1 برای نقاط مختلف استان قابل استفاده است.
2-               امکان دو آبیاری وجود داشته باشد
در این شرایط بهتر است یک آبیاری در زمان کاشت و آبیاری دوم در زمان گلدهی (اواخر فروردین)صورت گیرد.
3-               امکان سه آبیاری وجود داشته باشد
در این حالت بهتر است تا اولین آب در زمان کاشت، دومین آب در زمان نزدیک به شروع گلدهی( دهه دوم فروردین) و آبیاری سوم در زمان پر کردن دانه(دهه دوم اردیبهشت) انجام گیرد.
 
بیماریهای مهم گندم و راهکارهای شناسایی و مبارزه با آنها
با وجود بالا رفتن رفاه در جهان امروز و تغيير رژيمهاي غذائي انسانها و پديد آمدن انواع و اقسام غذاهاي مختلف ، باز هم نان ،آرد و گندم به عنوان پر مصرف ترين ، مهم ترين و اساسي ترين محصول محسوب مي شود .لذا تلاشهاي مضاعفي در تمام كشورهاي جهان جهت رسيدن به خودكفائي اين محصول سياسي در حال انجام است. اين تلاشها در هر منطقه جهت گيريهاي مشخصي دارد. كه محوريت آنها دقيقاً براساس مسائل و مشكلات موجود در آن منطقه است به عبارت ديگر در مناطق خشك جهان تمام تلاشها و جهت گيريها تحقيقاتي و اجرائي به سمت تامين آب ،مقاوم سازي ارقام نسبت به خشكي و راهكارهاي اجرائي درجهت فرار از خشكي است و يا در مناطق شور هم تلاش در جهت كاهش شوري خاك وآب و يا فتن و اصلاح ارقامي كه تحمل پذيري مطلوبي نسبت به شوري داشته باشند .و همينطور ساير استرس هاي محيطي جهت گيريهاي تحقيقاتي خاص خودش را دارد . دررابطه با تنش زنده در بسياري از مناطق مختلف جهان كه قطب غلات هستند به عنوان يك موضوع ومعضل مهم درسرراه افزايش توليد آن مناطق محسوب مي شود. چين در بسياري از مناطق گندمكاري خويش با بيماري فوزاريوز سنبله در گير است ، كانادا با مشكل زنگ زرد مواجه است ، امريكا با زنگ زرد ، زنگ قهوه اي و فوزاريوز سنبله مشكل دارد ، هند با زنگها و سيا هك ها دست وپنجه نرم مي كند، مكزيك با بيماري هائي چون زنگها ، سپتوريوز و فوزاريوز و بيماري هاي ريشه و طوقه و نهايتاً تركيه ، پاكستان و جمهوريهاي شوروي سابق هم با انواع و اقسام بيماري هاي مهم گندم مواجه اند كه هر ساله خسارتهاي فراواني به محصول اين مناطق وارد مي آورند . به عبارت ديگر هر كجا گندم بهتر رشد مي كند بيماري ها هم وسعيتر ، قويتر و با توان بيشتر ظاهر مي شوند.  
در ايران استانهاي مختلف كشور كه گندم در سطح وسيع كشت مي شود تنش زنده از جمله بيماري ها به عنوان يكي از فاكتورهاي مهم در پيش روي افزايش توليد محسوب مي شوند در استان خوزستان هر ساله بيماري هائي همچون زنگ زرد ، زنگ قهوه اي ، بيماري سپتوريوز ، فوزاريوز سنبله و پا خوره خسارات فراواني به محصول اين استان وارد مي آ ورد ، در استان فارس بيماري هاي مانند زنگ زرد و قهو ه اي  ، سپتوريوز ، پاخوره ، سيا هكها و بيماري هاي ويروسي همه ساله نقش اساسي و قابل توجهی در كاهش محصول ايفاء  مي نمايند. استان اردبيل ،با زنگها و فوزاريوز ، استان مازندران با همه بيماري ها از جمله زنگها و فوزاريوز سنبله ، استان خراسان با سياهكها و زنگها و نهايتاً استان گلستان با اكثر بيماري ها ي مهم گندم دست به گريبان  مي باشد. در اين استان به لحاظ مساعد بودن شرايط آب وهوائي ، افزايش سريع و وسيع سطح زير كشت گندم ، توجه كم به مديريت بيماري ها و واقف نبودن اكثر كشاورزان به توان خسارتزائي بعضي از بيماري ها و نهايتاً حساسيت بالائي بعضي از ارقام به تعدادي از بيماري ها موجب شد تا اين موضوع به عنوان يكي از دغدغه ها و دلواپسيهاي مهم مديران ، مسئولين استاني و كشوري  و نهايتاً زارعين زحمتكش مبدل شودبه عنوان نمونه زنگ زرد هر ساله  سطح وسيعي از مزارع آلوده و هزينه هاي هنگفتي صرف كاهش خسارت و كنترل آن مي شود.
در كنترل هر بيماري يك سري فاكتورهاي محيطي،اقتصادي ، تكنولوژيكي ، نوع محصول ،  مسئله زيست محيطي ، زمان و بسياري از فاكتورهاي ديگر مي بايست در كنار هم قرار گيرند تا نسخه وتوصيه لازم  در رابطه با شيوه ها و راه كارهاي عملي ، منطقي و علمي کنترل آن اتخاذ  گردد كه از جمله آنها مي توان به :
1-منطقه اي كه آن محصول مورد نظر كشت شد
2-شرايط آب و هوایی حاكم در آن منطقه
3       -نوع رقم كشت شده و اطلاعاتي در مورد وضعيت عمومي آن رقم
4- سابقه آلودگي به بيماري در منطقه
 5- نوع بذراز نظر طبقه و خالصي آن
 6- وضعيت سلامت بذر
7 - ميزان خسارت  بيماري در شرايط مختلف آلودگي و اپيدمي شديد آن
 8- مرحله ی رشدي محصول (در هر مرحله ی رشدي، محصول شرايط و راهكار خاصي را مي طلبد)
9- قيمت محصول و ارزش اقتصادي آن
 10- تكنولوژي مورد نياز در مورد هر راهكار کنترلی
لذا در رابطه با كنترل اين بيماري ها، روش هاي مختلفي از سوي محققان و صاحب نظران پيشنهاد شد. كه به تعدادي از آنها مي توان اشاره نمود :
1- سلامت مزرعه
2-استفاده از بذر سالم ، بذر خالص وبا شناسنامه مشخص
3-استفاده از ارقام مقاوم
4-ضدعفوني بذور
5- تناوب زراعي ( با توجه به نوع بيماري و محصول مي تواند متغير باشد )
6-رعايت مسائل كودي ، خاك و در نظر گرفتن شرايط و وضعيت كلي خاك 
7-كنترل شيميائي (استفاده از سموم شيميايي به صورت اسپري روي بوته  )
ضد عفونی بذر
روشهای مختلف ضدعفونی بذر:
1- ریختن بذر روی نایلون در سر مزرعه و دادن مقدار کمی رطوبت به آن و سپس اضافه کردن سم مورد نظر و به بهم زدن و مخلوط کردن سم با بذر گندم.
2- استفاده از بشکه های مخصوص ضدعفونی بذر.
3- استفاده از دستگاه های پیشرفته بوجاری و ضدعفونی بذر، که عمدتاً ضد عفونی بذر به صورت محلول پاشی انجام می شود.
استفاده از سموم:
برای از بین بردن عوامل بیماریزایی که در سطح بذر مستقر بوده یا توسط بذر حمل می شوند مورد استفاده قرار می گیرند مانند کاپتان – تیرام و ...
سموم سیستمیک :
سمومی هستند که برای از بین بردن عوامل بیماریزای داخل بذر مورد استفاده قرار می گیرند مانند کاربوکسین، دیویدند، بایتان، سومی 8 ،ونسیت و ...
دز سموم مورد استفاده در ضدعفونی بذر برای سم دیویدند، کاربوکسین تیرام (ویتاواکس) و سومی ایت 2 در هزار و برای سم رئال 2/0 در هزار ( طبق توصیه شرکت سازنده) می باشد.
 
مروری اجمالی در رابطه با بیماری های مهم گندم در استان گلستان
بیماری زنگ زرد گندم (YELLOW RUST ; STRIPETRUST )
 عامل بيماري زنگ زرد ، قارچ  Puccinia  striiformis ميباشد. علائم بيماري به صورت ظهور جوش ياپوستولهاي نارنجي رنگ برروي پهنك برگ كه باتجمع همديگر حالت نواري به خود مي گيرند اين لكه ها در ارقام حساس كل برگ را فرا گرفته و موجب انهدم كامل برگ خواهند شد اين علائم در مرحله گياهحه اي در نوك برگ ها و به صورت پراكنده ظاهر شده وحالت نواري دیده نمی شوند  اسپور اين قارچ درآخر فصل در داخل لما وپالئا تشكيل مي شود .
 درجه حرارت مطلوب برای گسترش و اسپور دهی قارچ عامل 15-10درجه  سانتيگراد می باشد . در اين درجه حرارت بارطوبت بالا ،بارندگي ملايم وابري بودن هوا در صورت كاشت ارقام حساس گسترش و اپيدمی بيماری را موجب خواهند شد. ميزان خسارت بيماري در ارقام حساس و در آلودگي زود هنگام بيش از70-40 درصد گزارش شد . خسارت بيماري بيشتر به صورت كاهش پنجه زنی ، کاهش تعداد دانه در سنبله ، کاهش وزن هزار دانه و كيفيت دانه   ها مي باشد .  براي كنترل اين بيماری  ،در درجه اول استفاده از ارقام مقاوم ودر صورت ظهور علائم درمزرعه و بررسی سابق آلودگی و با در نظر گرفتن موارد ذکر شده در بالا ، از شيوه های ديگر مديريت کنترل  استفاده می شود. لذا در اين مرحله کنترل شيميائي با استفاده ازسموم ذيل انجام می گردد :
پروپيکونازول ( تيلت ) به ميزان 750 سی سی در هکتار    
سيپروکونازول ( آلتو ) به ميزان 500 سی سی در هکتار
تبو کونازول ( فوليکور) به ميزان  750 سی سی در هکتار  
 تريا ديميفون (بايلتون) به ميزان يک کيلو در هکتار
 
بیماری فوزاریوم سنبله گندم(Fusarium head blight )
بيماري  فوزاريوم سنبله گندم با عامل Fusarium graminearum   یکی از بيماري هاي مهم غلات در مناطق نيمه گرمسيري با رطوبت و بارندگي بالا  مي باشد. علائم بيماري درمزرعه از مرحله شيري بر روي سنبله به صورت آب سوختگي  لما وپالئا و سياه شدن بندها درراكيلا و محور راكيس نمايان شده وسپس تك تك گلچه ها قهوه اي ودر شرايط رطوبتي كپك شيري وصورتي رنگ همراه باهيف قارچ برروي سنبله ظاهر خواهد شد. هوای نيمه گرم (18 تا24درجه سانتيگراد)، بارندگي ملايم و ابري  بودن هوا موجب تشديد بيماري واپيدمي شدن آن خواهند شد. تشخيص بيماري در مزرعه قبل از مرحله شيري بسيار دشوار است لذا تمام اقدامات كنترلي مي بايست به صورت پيش گيرانه داشته باشد زيرا در صورت ظهور علائم بيماري اقدامات شيميائي فقط ميزان خسارت وارده را كاهش خواهد داد. خسارت بيماري به صورت :
×                  كاهش تعداد دانه در سنبله
×                   كاهش وزن هزار دانه
×                   عقيمي دانه ها
×                   كاهش قوه ناميه
×                   كاهش كيفيت آرد بخاطر توليد توكسين قارچ
×                   قارچ عامل بيماري با توليد توكسين هائي مانند  زرالنون ، دي اكسي نيوالنون و نوالنول كه همه اينها تاثير زيادي در بازدارندگي از سنتز پروتيين دارند، موجب بروز بیماریهائی چون  سرطان ، بيماري هاي گوارشي و مشكلات بهداشتي در انسان مي شوند .
حساسترين زمان آلودگي گياه به اين بيماري اواسط  گلدهي مي باشد.  همچنين از زمان تلقيح گلها از 5 تا 20 روز امكان آلودگي به اين بيماري وجود دارد . در 25 درجه سانتيگراد و رطوبت بالا بهترين شرايط براي ايجاد آلودگي به اين بيماري مي باشد، به طوري كه در اين درجه حرارت و رطوبت بالاي 90-80 درصد از زمان نفوذ قارچ تا ظهور علائم بيماري 5-4 روز طول خواهد كشيد.  هر قدر درجه حرارت و رطوبت پائين تر باشد شدت آلودگي كمتر و نيز مدت زمان ظهور علائم و آلودگي طولاني ترخواهد بود. 
نتايج بدست آمده نشان دادكه ارتفاع زياد ، عدم وجود ريشك ، متراكم بودن سنبله ، گلدهي در داخل غلاف برگ پرچم  از جمله صفاتي هستند كه موجب مقاومت غيرفعال ميزبان نسبت به عامل بيماري خواهند شد . براي كنترل آن استفاده از ارقام متحمل ونيمه متحمل ودرصورتی  كه شرايط محيطي برای شدت یافتن بيماري مهيا باشد،  بسته به سابقه بيماري اقدام به كنترل شيميائي بيماري مي نمائيم. زمان سمپاشي در مرحله ی آلودگي و قبل از ظهور علائم خواهد بود به عبارت ديگر اگر علائم بيماري در مزرعه مشاهده شده باشد،  مبارزه شيميائي نمي تواند كاملا بيماري را كنترل نمايد لذا شيوه هاي مختلف كنترل مي بايست حالت پيشگيرانه داشته باشد بررسيها نشان داد بهترين زمان سمپاشي برای پيشگيری ، درست در مرحله ی  گلدهی می باشد.
سموم سيستميك موجود از گروه تريازول ها  مانند  :
-                    پروپیکونازول  ( تيلت  ) به میزان یک لیتر در هکتار
-                    آلتو كمبي به میزان نیم تا 6/0 لیتر در هکتار
-                     فوليكور به میزان  نیم تا 750 سی سی در هکتار
 
بیماری سفیدک پودری یا سطحی گندم(Powdery mildew )
بيماري سفيدك سطحي يا پودري باعامل Erysiphe graminis f.sp.tritici ازجمله بیماری های برگی  مهم گندم وجو درشرايط آب و هوایی استان محسوب مي شود. اين بيماري با ظهور هيفهاي شيري رنگ برروي برگ ها كه برروي ارقام حساس وشرايط محيطي مناسب كل پهنك برگ، غلاف، ساقه، سنبله وحتي ريشك‌ها را پوشانده و برگ ها حالت مخملي مي گيرند. دراين شرايط اگر وارد مزرعه شويد، اسپورهاي سفيد و شيري رنگ كه درمحيط پراكنده مي شوند. هوای خنك (12 تا22 درجه سانتيگراد) و رطوبت نسبي بالا، ابري بودن هوا وآبياري بيش از حد همراه با كود ازته بالا موجب تشديد بيماري خواهد شد. براي كنترل بيماري استفاده از ارقام مقاوم يا نيمه مقاوم ،رعايت اصول زراعي ودرصورت مهيا بودن اپيدمي بيماري، سمپاشي با قارچكش هایی چون تيلت ، فوليكور ، آلتو و بايلون مي تواند نقش موثري در كنترل بيماري داشته باشد.
 
بیماری سپتوریوز گندم
بيماري هاي سپتوريايي گندم از مهمترين بيماري هاي گندم است كه در تمام مناطق گندمكاري جهان وجود دارد. بيماري سپتوریوز گندم  تاكنون در بيش از 50 كشور جهان يافت شده است و خسارات جدي را به محصول گندم وارد مي سازد. در اثر آلودگي به اين بيماري ، ميزان دانه بندي كاهش مي يابد، پرشدن دانه ها ضعيف شده و دانه هاي چروكيده هنگام برداشت همراه كاه از بين مي روند. حدود 2درصد  از محصول گندم جهان در اثر بيماري هاي سپتوريا از بين مي رود. به طور معمول بيماري هاي سپتوريايي گندم قادرند 40-30 درصد محصول را كاهش دهند. در آلودگيهاي شديد ميزان كاهش محصول  31 تا 53درصد  برآورد شده است. بر اساس تحقيقات انجام شده در استان گلستان  بيماري سپتوریوز برگ گندم بسته به نوع رقم ، مرحله آلودگي و شدت آن مي تواند باعث 17/9 تا 95/28 درصد كاهش محصول گردد.
دو نوع سپتوریوز در گندم شناخته شده است : سپتوریوز برگ گندم با عامل Septpria tritici   و سپتوریوز سنبله گندم با عامل Stagonospora nodorum     .
سپتوریوز برگ : علایم اولیه به صورت لکه های زرد یا کلروتیک روی برگ های پایینی به خصوص برگ هایی که در تماس با خاک هستند ظاهر می شود . لکه ها به تدریج بزرگتر شده به لکه های نا منظم به رنگ قهوه ای تا قهوه ای مایل به قرمز تبدیل می شوند . مرکز لکه ها به رنگ خاکستری در آمده و خال های کوچک قهوه ای تیره تا سیاه رنگ در مرکز لکه ها تشکیل می شود که پیکنیدهای قارچ هستند .
سپتوریوز سنبله : علایم روی برگ ها به صورت لکه های کوچک قهوه ای تیره ظاهر می شود. لکه ها توسعه یافته و به لکه های بیضوی قهوه ای روشن با مرکز قهوه ای تیره تبدیل می شود. روی گلوم ها، لکه ها به رنگ خاکستری یا قهوه ای روی پوشه ها  در یک سوم انتهایی گلوم ظاهر می شود. لکه ها بزرگتر شده به رنگ قهوه ای تیره با مرکز سفید مایل به خاکستری در آمده که پیکنیدهای کوچک قهوه ای رنگ در آنها تشکیل می شوند .
 
  
 
برای کنترل بیماریهای فوق روش های زیر را می توان بکار برد:
 استفاده از ارقام مقاوم، از بین بردن کاه و کلش و گندمهای خودروی زمستانه، ضد عفونی بذر، تناوب زراعی دو ساله با غیر غلات، تاریخ مناسب کاشت و تراکم پایین، تقویت خاک با مقادیر مناسب کود های ازته ، فسفاته و پتاسه، استفاده از قارچکش های مناسب مانند تیلت ، فولیکور ، بایلتون و آرتئا ...  در مرحله ظهور برگ پرچم و مرحله تشکیل سنبله بر اساس دز توصیه شده.
 
علف هرز گیاهی است ناخواسته که باعث کاهش کمیت و کیفیت محصول و افزایش هزینه کشاورز می گردد. علف های هرز مزارع گندم به دو گروه پهن برگ و باریک برگ تقسیم می گردند. مهمترین پهن برگ ها در استان خردل وحشی (Sinapis arvensis )، شلمی (Rapistrum rugosum )، یونجه وحشی (Melilotus officinalis )، ترشک (Rumex crispus )، پیچک بند (Polygonum convolvulus )، هفت بند (Polygonum avicular ) و علف شور (Salsola sp. ) می باشند. از باریک برگ های پر اهمیت در استان می توان از یولاف وحشی (Avena ludoviciana )، علف خونی (Phalaris minor )، چچم (Lolium rigidum )، دم روباهی کشیده (Alopecurus myosuroides ) و چمن یکساله (Poa annua ) نام برد.
سموم قابل توصیه جهت کنترل علف های هرز باریک برگ گندم
نام تجاری
میزان مصرف
علف های هرز حساس
زمان سمپاشی
ملاحظات
ایلوکسان
5/2 لیتر در هکتار
 
چچم، یولاف وحشی و علف خونی
4 ـ 2 برگه علف هرز
چچم و یولاف وحشی را بهتر از فالاریس کنترل میکند.
تاپیک
1 لیتر در هکتار
 
چچم، یولاف وحشی و علف خونی و دم روباهی کشیده
6 ـ 4 برگه علف هرز
با گرانستار و برومایسید قابل اختلاط دارد.
آکسیال
5/0 لیتر همراه با 5/1 لیتر مویان
چچم، یولاف وحشی و علف خونی و دم روباهی کشیده
6 ـ4 برگه علف هرز
قابلیت اختلاط با برومایسید و گرانستار دارد.
با سموم هورمونی قابل اختلاط نیست.
 
سموم قابل مصرف جهت کنترل پهن برگ گندم
نام تجاری
میزان مصرف
علف های هرز حساس
زمان سمپاشی
ملاحظات
یو 46 کمبی فلویید (تو، فور ـ دی)
5/1 ـ 1 لیتر در هکتار
بسیاری از علف های هرز پهن برگ
6 ـ 4 برگه علف هرز
ـــ
گرانستار
30 ـ 20 گرم در هکتار
خردل وحشی، گندمک، غربیلک، هفت بند، ترشک و علف شور
6 ـ 4 برگه علف هرز
قابل اختلاط با اکسیال و تاپیک
بروماسید ام . آ
5/1 لیتر
 
 
پیچک بند، خردل وحشی، گندمک، غربیلک، هفت بند، ترشک و علف شور
6 ـ 4 برگه علف هرز
قابل اختلاط با اکسیال و تاپیک
 
سموم قابل مصرف جهت کنترل پهن برگ و باریک برگ (دو منظوره ) گندم
نام تجاری
میزان مصرف
علف های هرز حساس
زمان سمپاشی
ملاحظات
توتال
40 گرم در هکتار
چچم، خارشتر، خردل وحشی، شلمی، یولاف وحشی و بسیاری از علف های هرز باریک برگ و پهن برگ
6 ـ 4 برگه علف هرز
در جو قابل توصیه نیست. از کشت آفتابگردان بعد از مصرف این علف کش خودداری فرمایید.
شوالیه
400 ـ 350 گرم در هکتار
چچم، خردل وحشی، شلمی، یولاف وحشی و بسیاری از علف های هرز باریک برگ و پهن برگ
6 ـ 4 برگه علف هرز
از کشت آفتابگردان، سویا و ذرت بعد از مصرف این علف کش خودداری فرمایید.
آپیروس
6/26
پهن برگ ها و باریک برگ ها (جو موشی)
6 ـ 4 برگه علف هرز
ــ
آتلانتیس
5/1 لیتر
علف های هرز پهن برگ و باریک برگ
6 ـ 4 برگه علف های هرز
محصول در حالت تنش نباشد.
 
قابل توجه کشاورزان عزیز :
1 ـ از مصرف علف کش در روزهای سرد و یخبندان خودداری فرمایید.
2 ـ با توجه به مرحله رشدی گندم از مصرف زود هنگام علف کش خودداری فرمایید.
3 ـ از مصرف خود سرانه و اختلاط علف کش ها خودداری فرمایید.
4 ـ از اختلاط علف کش ها با کودهای مایع، حشره کش ها و قارچ کش ها جداً خودداری فرمایید.
5 ـ زمان مصرف علف کش را از نظر مرحله رشدی علف هرز و مرحله رشدی گندم رعایت نمایید.
6 ـ با توجه به مقاومت علف های هرز به علف کش ها تناوب مصرف علف کش را در مزارع خود رعایت نمایید.
7 ـ از مصرف سموم بدون بر چسب خودداری نمایید.

نوشته شده در 03/12/1395 سه شنبه ساعت 16:08:53 توسط samira


بازگشت به صفحه گندم


امتیاز شما به این مطلب

در کادر زیر نظر خود را درج نمایید




 refresh
کد امنیتی را وارد نمایید